Veerkracht

Zet in op veerkracht als gedeelde verantwoordelijkheid

Er was veel bijkomende schade op verschillende gebieden. Waar de een misschien meer sociaal geraakt werd door in isolatie te moeten, hadden de ander te maken met inkomensverlies. Dus het is ongelijk, maar ook nog eens heel verschillend. Zo bleek dat ongedocumenteerden waren er tijdens de pandemie vaak fysiek en sociaal slechter aan toe, bleken vaker besmet, en werden in eerste instantie niet meegenomen in test- en vaccinatiecampagnes.

Het effect van versoepelingen was ook niet gelijk voor iedereen. Wat voor de één een versoepeling was, was voor de ander juist weer een restrictie. Het wegvallen van bezoek in verpleeghuizen had op sommige patiënten juist een positief effect. Na een lockdown was de toename van drukte in winkels bijvoorbeeld voor sommige psychiatrische patiënten juist een teruggang naar sociale isolatie door angst voor besmetting.

Gebrek aan focus op informele zorg maakt mensen kwetsbaarder

Maatregelen gericht op manieren waarop mensen elkaar wél kunnen ontmoeten of in ieder geval met elkaar in contact kunnen blijven bleken van grote waarde. Zelfredzaamheid werd voor sommigen onmogelijk door beleidsmaatregelen. Onder meer het moeten houden van fysieke afstand was desastreus voor het welbevinden van sociaal geïsoleerde mensen voor wie zorg- of dagprogramma’s het belangrijkste deel is van hun sociale leven. Zulk contact is essentieel.

Vanuit het beleid werd met name gekeken naar formele zorg. Hierdoor werd informele zorg, zoals mantelzorgers, vaak over het hoofd gezien, terwijl juist sociaal kwetsbare mensen hier vaak gebruik van maken. Voor families met kinderen/jongeren met autisme betekent zorg bijvoorbeeld meer dan de school en psychologische zorg.

Beperkingen wat betreft “informele schakels” in het zorgnetwerk (zoals familie, grootouders, oppas, PGB’er) of het sluiten van dagactiviteitencentra/kinderboerderijen waren van grote invloed. Opvallend is dat voor ouders geen onderscheid gemaakt kon worden in formele en informele zorg en ondersteuning; samen vormen die een cruciaal zorgnetwerk rond het kind. Het is van belang om hier in de toekomst meer oog voor te hebben en ook meer op dagbestedingsmogelijkheden (bijv. zorgboerderijen) in te zetten.

Weeg het belang van zingeving en mentale gezondheid mee bij de keuze voor beleidsmaatregelen

De focus van de overheid lag met name in het begin op de fysieke gesteldheid van burgers en het voorkomen van besmetting en sterfte – dit was soms een tunnelvisie die geen rekening hield met iedereen.

Met name belangrijke aspecten als eenzaamheid (ook onder zorgverleners), zingeving en mentale gezondheid werden minder gesignaleerd, zeker in de eerste fase van de pandemie.

Maatregelen gericht op zingeving, zoals het betrekken van de cultuursector, het openhouden van de dagbesteding en het bieden van mogelijkheden voor het blijven doen van vrijwilligerswerk zijn van groot belang om uitzichtloosheid te beperken.

Sociaal contact en dagbesteding zijn essentieel

Sociaal contact en een betekenisvolle daginvulling spelen een belangrijke rol in het welzijn van mensen. Dagbesteding, werk, vrijwilligersactiviteiten en sociale ontmoetingen bieden structuur, zingeving, sociale verbondenheid en een gevoel van eigenwaarde. Voor veel mensen vormen deze activiteiten een essentieel onderdeel van het dagelijks leven. Onderzoek laat zien dat het wegvallen van dagbesteding en sociale activiteiten tijdens de coronacrisis leidde tot verslechtering van welzijn. Gevoelens van eenzaamheid, onzekerheid en stress namen toe, met name onder mensen in sociaal kwetsbare omstandigheden.

Voor sommige doelgroepen kwamen dagbesteding, sociale activiteiten of ondersteunende netwerken na de crisis bovendien niet of slechts gedeeltelijk terug. Hierdoor blijven de gevolgen van de pandemie voor een deel van deze groepen nog altijd voelbaar. Juist daar ligt ook nu nog een belangrijke opgave: investeren in herstel, het behoud van sociale netwerken en laagdrempelige ondersteuning. Eveneens onderstrepen deze lessen het belang om bij een eventuele toekomstige crisis of pandemie voort te bouwen op de opgedane kennis en – waar mogelijk – manieren te vinden om dagbesteding, sociaal contact en ondersteuning veilig te blijven aanbieden.