Kwetsbaarheid en ongelijkheid

Kwetsbaarheid is geen vast gegeven

Wat is kwetsbaarheid nou eigenlijk? Tot op zekere hoogte is iedereen kwetsbaar. Mensen worden veelal in een kwetsbare positie gebracht. Mensen zijn kwetsbaar binnen de context waarin zij leven, hun positie en hoe we daar als maatschappij wel of niet oog voor hebben bepalen de mogelijkheden die hen worden geboden.

Onderzoek eerst:

• Wat kwetsbaarheid inhoudt voordat het gedefinieerd wordt en in beleid wordt uitgezet
• Welke mensen worden in kwetsbare omstandigheden gebracht? Op wat voor manieren?

Uit de onderzoeken blijkt dat kwetsbaarheid niet een vast kenmerk van een persoon is, maar ontstaat binnen specifieke omstandigheden. In meerdere projecten werd zichtbaar dat mensen kwetsbaar werden door hun leefomgeving, beperkte toegang tot zorg of veranderend beleid. Dit maakt duidelijk dat kwetsbaarheid dynamisch is en beïnvloed wordt door maatschappelijke keuzes.

Niet iedereen wordt gelijk geraakt door een crisis

Er was veel bijkomende schade op verschillende gebieden. Waar de een meer sociaal geraakt werd door in isolatie te moeten, had de ander te maken met inkomensverlies. Dus het is ongelijk, maar ook nog eens heel verschillend. Bijvoorbeeld ongedocumenteerden waren er tijdens de pandemie vaak fysiek en sociaal slechter aan toe, bleken vaker besmet, en werden in eerste instantie niet meegenomen in test- en vaccinatiecampagnes.

Het effect van versoepelingen was ook niet gelijk voor iedereen. Wat voor de één een versoepeling was, was voor de ander juist weer een restrictie. Het wegvallen van bezoek in verpleeghuizen had op sommige patiënten juist een positief effect. Na een lockdown was de toename van drukte in winkels bijvoorbeeld voor sommige psychiatrische patiënten juist een teruggang naar sociale isolatie door angst voor besmetting.

Statistieken zijn niet altijd een afspiegeling van de werkelijkheid

Juist mensen die zich in sociaal kwetsbare situaties bevonden waren minder goed in beeld, doordat zij bijvoorbeeld minder vaak mee konden doen (i.v.m. lage toegankelijkheid) aan bestaande vragenlijstonderzoeken, zich minder lieten testen, of doordat in veel statistieken geen informatie werd opgenomen over hun achtergrond. Daardoor bleef bestaande ongelijkheid onzichtbaar.

Gegevens over migratieachtergrond ontbraken bijvoorbeeld in Nederland in veel van de registraties die tijdens de COVID-19 crisis relevant waren (bijv. ziekenhuisopnamen, gegevens over testen, en over vaccineren). Door koppelingen aan te brengen (bijv. tussen een cohortstudie en GGD-gegevens over testen en vaccineren) is veel informatie verkregen over patronen in relevante parameters naar etnische herkomst. Maar daar is veel tijd overheen gegaan, en veel van die onderzoeksresultaten zijn pas in een heel laat stadium beschikbaar gekomen; te laat om het preventiebeleid te kunnen informeren

Universele maatregelen pakten niet voor ieder hetzelfde uit

Toegankelijkheid tot zorg was niet gelijk voor iedereen. Zo konden daklozen op een gegeven moment alleen maar het Janssen vaccin ontvangen. Het idee was dat ze er hierdoor na één vaccinatie klaar zouden zijn wat gezien hun omstandigheden logisch leek. Veel daklozen ervaarden hierdoor dat ze geen alternatief hadden, wat werd versterkt door berichtgeving over mogelijke risico’s van het Janssen-vaccin.

Voor velen was het beter geweest om de vaccinatie laagdrempeliger en beter beschikbaar aan te bieden (in de buurt, vlak bij de metro, op daklozenopvang, prikbus, etc.) en zonder een Burgerservicenummer te vereisen (dit werd uiteindelijk in sommige regio’s ook toegepast).

Sommige beleidsmaatregelen leidden ook tot verdere polarisatie. Bijvoorbeeld door het narratief dat ongevaccineerden de pandemie in stand hielden, waaronder ook veel sociaal kwetsbare groepen. Of doordat toegang tot bepaalde locaties als cafés en restaurants ongelijk werd door de CoronaCheck-app; men had nu een QR-code nodig om binnen te mogen komen. Hierdoor verloren sommige kwetsbare groepen, met name daklozen, toegang tot voorzieningen die essentieel waren in het dagelijks leven (bijvoorbeeld toegang tot een toilet).